หน้า 41 สุมนไพร 2-9
มะยม...เมตตามหานิยม พร้อมชื่นชมในสรรพคุณ 
มะยม พันธุ์ไม้ที่คนไทยมักปลูกไว้ตามบ้าน ริมน้ำ และตามสวนทั่วไปในทุกภาค ตามตำราพรหมชาติฉบับหลวงกล่าวว่า เป็นต้นไม้ที่ควรปลูกไว้ทางทิศตะวันตก (ประจิม) เพื่อป้องกันความถ่อย ถ้อยความ และผีร้ายมิให้มากล้ำกราย
คนโบราณถือกันว่า ถ้าบ้านไหนปลูกได้งดงาม ผู้อยู่อาศัยในบ้านจะได้รับความรัก นิยม ชื่นชอบจากคนทั่วไป เหมือนมีนะเมตตามหานิยม เนื่องจากเชื่อว่าคำว่า มะยม จะคล้ายกับคำว่า นิยม ชมชอบ
ลักษณะพันธุกรรมเป็นไม้กลางแจ้ง ต้องการน้ำและความชื้นปานกลาง เจริญเติบโตได้ดีทั้งแดดจัดและในที่ร่ม ขยายพันธุ์ด้วยการเพาะเมล็ดและกริ่งตอน ชอบดินร่วนซุยมีระบบการระบายน้ำดี ออกดอกติดผลตลอดปี
ลำต้นมีขนาดกลาง สูงประมาณ 3-4 เมตร เปลือกต้นและกิ่งขรุขระ แตกกิ่งก้านสาขามาก กิ่ง เปราะหักง่าย ใบ เป็นรูปไข่ปลายแหลม ขอบใบเรียบ กว้าง 3-4 เซนติเมตร ยาว 5-7 ซม. แต่ละกิ่งมีใบ 30-60 ใบ ออกหนาแน่นบริเวณใกล้ปลายยอด เรียงสลับกันเป็น 2 แถว ผิวใบมีไขนวล ใบมีสีเขียวอ่อน ด้านล่างเส้นใบนูนเด่น ดอก สีชมพูระเรื่อ ออกเป็นช่อหรือกระจุกตามซอกใบและกิ่งใหญ่ (แยกเพศ) ดอกย่อยขนาดเล็ก ไม่มีกลีบดอก กลีบเลี้ยงสีชมพู 4 กลีบ ค่อนข้างกลม ผล กลมแป้น ฉ่ำน้ำ แบ่งเป็นพูตื้นๆ 6 พู เส้นผ่าศูนย์กลาง 1.5-2.5 ซม. ผลอ่อนสีเขียว เมื่อแก่จะเปลี่ยนเป็นสีเหลือง รสเปรี้ยว เมล็ด แข็งมาก สีน้ำตาลอ่อนมี 6 พู
มีชื่อเรียกแตกต่างออกไปตามแต่ท้องถิ่น เช่น มักยม หมากยม ยม ชื่อวิทยาศาสตร์ Phyllanthus acidus Skeels จัดอยู่ในวงศ์ EUPHORBIACEAE
คนภาคเหนือ กลาง และอีสาน รู้จักการนำมะยมมาเป็นอาหาร โดยใช้ยอดใบอ่อนเป็นผักจิ้มกับน้ำพริก รับประทานร่วมกับขนมจีนน้ำยา แกงเลียง ผลแก่นิยมมาแกงคั่ว หรือนำมารับประทานร่วมกับส้มตำ ลาบ ก้อย นอกจากนี้ ผลแก่ยังนำมารับประทานสด จิ้มน้ำปลาหวาน พริกเกลือ หรือแปรรูปเป็นมะยมดอง แช่อิ่ม เชื่อม กวน ไวน์ ตามแต่ถนัด
แพทย์แผนโบราณมักนิยมใช้รากมะยมตัวผู้ในการปรุงยา ซึ่งจะมีคุณภาพที่ดีกว่าตัวเมีย (มะยมตัวผู้ สังเกตได้จากต้นที่ออกดอกเต็มต้น และร่วงหล่นโดยไม่ติดลูก) โดยใช้รากสดมาต้มกรองเอาน้ำดื่ม สรรพคุณแก้โรคผิวหนัง ผดผื่นคัน ช่วยขับน้ำเหลือง ดับพิษเสมหะ
นอกจากนี้ส่วนอื่นยังออกฤทธิ์เชิงสมุนไพรอีกด้วย เปลือกต้น นำมาต้มกรองน้ำ ดื่มแก้ไข้ทับระดู ระดูทับไข้ แก้ไอ ลดเม็ดผดผื่นคัน ใบ ต้มกรองเอาน้ำ ดื่มแก้ไข้ ช่วยขับพิษ บำรุงประสาท ขับเสมหะ แก้พิษอีสุกอีใส ใช้ปรุงเป็นส่วนประกอบของยาเขียว หรือต้มร่วมกับใบหมากผู้หมากเมียและใบมะเฟือง อาบแก้คัน ไข้หัด เหือด ไข้ดำแดง และอีสุกอีใส ดอก ดอกสดใช้ต้มกรองเอาน้ำ ใช้ชำระล้างนัยน์ตา แก้โรคตาฝ้า ผล ทั้งดิบและสุก รับประทานช่วยกัดเสมหะ แก้ไอ แก้หลอดลมอักเสบ บำรุงโลหิต ขับปัสสาวะ และระบายท้อง หรือตำรวมกับพริกไทย พอกแก้ปวด กล้ามเนื้อ และปวดหลัง
มีการดัดแปลงผลิตเป็นน้ำมะยม ดื่มเพื่อสุขภาพ วิธีทำ ต้มมะยมกับน้ำจนเนื้อนุ่ม กรอง ด้วยกระชอนตาห่างๆ (ขณะกรองให้ใช้ ทัพพียีให้เนื้อออกมาด้วย) เติมน้ำตาลและเกลือ (ตามชอบ) ตั้งไฟอ่อน เคี่ยวประมาณ 30 นาที จนน้ำตาลและเกลือละลาย จึงยกลง ดื่มได้ทั้งร้อนและเย็น
|
